W 1939 roku wystąpiła seria czterech powodzi, których fale osiągały kulminacje w maju, lipcu, sierpniu i w październiku. Trzy z nich były powodziami wielkimi, a powódź z ostatnich dni lipca miała charakter powodzi katastrofalnej. W korycie i dolinie Odry, na odcinku od Chałupek do Raciborza, wystąpiły wtedy stany i przepływy wody, które zostały przekroczone dopiero w lipcu 1997 roku.

Pierwsze wezbranie wystąpiło w ostatniej dekadzie maja i miało charakter powodzi wielkiej (tab. 1). Jego kulminacja na odcinku Chałupki – Koźle wystąpiła w dniach od 24 do 26 maja, a przepływ maksymalny osiągnął w Raciborzu prawie 790 m3 x s-1 (rys. 1). Główna część fali powodziowej, która przez przekrój Racibórz przechodziła w dniach od 21 maja do 1 czerwca miała objętość oszacowaną przez J. Punzeta (1958a) na 320 mln m3. Z rozdziału fali wezbrania wynikało, że z odpływu bezpośredniego pochodziło aż 290 mln m3, a odpływ bazowy stanowił tylko około 30 mln m3 wody. Czas wznoszenia fali tego wezbrania od 600 do 638 cm trwał 25 godzin, a jej opadania (do 600 cm) – 31 godzin (rys. 1).

Tab. 1. Stany wody na śląskim odcinku Odry w czasie wezbrania w maju 1939 roku (Jahrbuch für..., 1941)

Dzień Odra
Chałupki Krzyżanowice Racibórz Koźle
[cm]
17.05. 392 444 459 435
18.05. 348 386 400 412
19.05. 312 340 350 383
20.05. 270 292 302 344
21.05. 254 268 260 328
22.05. 258 282 279 317
23.05. 350 438 430 370
24.05. 510* 682* 662 496
25.05. 466 638 669* 586
26.05. 408 524 561 624*
27.05. 382 480 513 539
28.05. 345 420 445 460
29.05. 310 372 382 400
30.05. 280 332 334 370
31.05. 252 290 288 340

430 – stany wody zanotowane o godz. 12:00 w czasie standardowego odczytu;

510* – stany maksymalne zanotowane poza standardowym odczytem: Chałupki – 514 cm od godz. 14:00 do18:00; Krzyżanowice – 692 cm od godz. 20:00 do 22:00; Racibórz – 683 cm od godz. 1:00 do 2:00; Koźle – 634 cm o godz. 3:00;  

   

Przyczyną powodzi, która wystąpiła w ostatnich dniach lipca tego roku były bardzo intensywne opady deszczu o charakterze nawałnic i burz, trwających kilka a nawet kilkanaście godzin. Wystąpiły one w dniach 25-26 lipca i swym zasięgiem objęły pasma Jesioników i Beskidu Zachodniego oraz obszar Kotliny Ostrawskiej i Raciborskiej. Na niektórych posterunkach w źródłowej (górskiej) części dorzecza górnej Odry zanotowano sumy opadów o wysokości 200-250 mm, a na Lysej Horze aż 355 mm. Czas trwania tych opadów był bardzo krótki, bowiem trwały one od 30 do 35 godzin, więc natężenia były ogromne. Nienotowane wcześniej opady o tak krótkim czasie trwania i wysokościach przekraczających 140 mm wystąpiły także w obrębie Kotliny Ostrawskiej i Raciborskiej. Na niektórych posterunkach zanotowano wtedy 155-175 mm opadów (tab. 2). Duże opady w rejonie Klimkovic, Chałupek i Raciborza spowodowały uformowanie się wielkiej fali wezbraniowej o kulminacji 750 cm (tab. 3). Była to największa kulminacja z notowanych na tym wodowskazie od czasu rozpoczęcia stałych obserwacji stanów wody (w 1818 roku) do lipca 1997 roku (fot. 1 i 2). Poniżej Raciborza fala ta uległa szybkiemu spłaszczeniu i już w Koźlu jej maksimum osiągnęło „tylko” 788 cm (przy kulminacji z 1903 roku równej 818 cm). W Krapkowicach również maksimum fali osiągnęło „zaledwie” 698 cm (przy 780 cm w 1903 roku).

               1939 2
Rys. 1. Objętość i kształt fal wezbraniowych na Odrze w przekroju Racibórz w lipcu i sierpniu 1939 roku (Punzet, 1958a)

     

      Tab. 2. Dobowe i sumaryczne opady w dorzeczu górnej Odry w dniach 25-27 lipca 1939 roku (Punzet, 1958a)

Posterunek Wysokość
  [m n.p.m.]
Dorzecze Opad [mm]
25.07 26.07 27.07 Suma
Witkow 482 Odry 70,3 8,5 78,8
Bilowec 280 Odry 82,4 27,5 109,9
Mistek II 300 Odry 68,2 38,3 107,5
Skripow 494 Odry 84,5 13,1 97,6
Klimkowice 263 Odry 95,9 46,4 141,9
Opawa 261 Opawicy 82,0 15,3 97,3
Karlow 700 Opawicy 52,5 41,7 94,2
Chałupki 200 Odry 66,5 78,4 144,9
Kietrz 220 Psiny 84,3 18,4 102,7
Racibórz 185 Odry 81,6 85,2 8,2 175,0
Ruda 200 Odry 65,1 78,4 11,9 155,4

 

Tab. 3. Stany wody na śląskim odcinku Odry w czasie wezbrania w lipcu 1939 roku (Jahrbuch für...,1941)

Dzień Odra
Chałupki Krzyżanowice Racibórz Koźle
[ cm ]
21.07. 144 122 91 284
22.07. 144 122 91 284
23.07. 148 164 123 288
24.07. 164 174 151 290
25.07. 156 178 128 284
26.07. 420 476 388 287
27.07. 630* 772* 690 560
28.07. 486 712 726* 720*
29.07. 420 580 642 764
30.07. 332 410 459 670
31.07. 286 332 341 454

430 – stany wody zanotowane o godz. 12:00 w czasie standardowego odczytu;

510* – stany maksymalne zanotowane poza standardowym odczytem: Chałupki – 650 cm o godz. 8:00; Krzyżanowice – 774 cm od godz. 16:00 do 20:00; Racibórz – 750 cm od godz. 1:00 do 2:00; Koźle – 788 cm o godz. 24:00;

 

 

     1939 fot1
Fot. 1.
Podtopienie zagrody w rejonie Koźla w czasie powodzi w lipcu 1939 roku (fot. ze zbiorów Muzeum Ziemi Kozielskiej w Kędzierzynie Koźlu)

 

 

     1939 fot2
Fot. 2.
Zalew powodziowy w okolicy Koźla w czasie wezbrania w lipcu 1939 roku (fot. ze zbiorów Muzeum Ziemi Kozielskiej w Kędzierzynie Koźlu)

W Raciborzu przybór wody rozpoczął się już 25 lipca, a kulminacja fali przeszła przez miasto 28 lipca w godzinach południowych (13:00-14:00). W ciągu sześciu dni trwania tego wezbrania przepłynęło przez Racibórz około 360 mln m3 wody, co odpowiadało średniemu przepływowi wezbraniowemu równemu 400 m3 x s-1. Oszacowany przez J. Punzeta (1958a) przepływ maksymalny w tym przekroju wynosił w dniu 28 lipca 1 630 m3 x s-1, a czas przyboru tej fali wynosił 27 godzin, a jej opadania – 45 godzin (rys. 2). Powyżej wody dozwolonej dla powodzi wielkich odpłynęło wówczas 118 mln m3 wody, a więc tylko nieco mniej niż w czasie wezbrania w lipcu 1903 roku.

Zaledwie fala tego wezbrania zdążyła wrócić do swej podstawy i osiągnąć poziom stanów średnich, a już nastąpiło kolejne wezbranie o charakterze powodzi wielkiej (tab. 4). Kulminacja jego fali przechodziła przez przekrój Chałupki w dniu 16 sierpnia (w godzinach od 14:00 do 18:00), a przez przekrój Racibórz - 17 sierpnia (w godz. od 3:00 do 7:00), osiągając stan 650 cm. W czasie kilkunastodniowego wezbrania odpływ bazowy w przekroju Racibórz wyniósł 57 mln m3, a odpływ bezpośredni około 167 mln m3 wody. Wznoszenie się fali wezbrania powyżej 600 cm trwało 14 godzin, a jej opadanie 20 godzin.

Czwarte, ostatnie wezbranie w 1939 roku, które w Raciborzu kulminowało na wysokości 653 cm (a więc osiągnęło parametry powodzi wielkiej) wystąpiło w ostatnim tygodniu października). Fala tego wezbrania była podobna do fali wezbrania sierpniowego, bowiem osiągnęły one podobne kulminacje i objętości przepływu (tab. 5). Czas przemieszczania się powodzi w dolinie Odry od Chałupek do Koźla wynosił około 40 godzin.

      1939 1
Rys. 2.
Przebieg stanów wody na śląskim odcinku Odry w czasie wezbrań od maja do października 1939 roku (Jahrbuch für..., 1941)

     

     Tab. 4. Stany wody na śląskim odcinku Odry w czasie wezbrania w sierpniu 1939 roku (Jahrbuch für..., 1941)

Dzień Odra
Chałupki Krzyżanowice Racibórz Koźle
[cm]
11.08. 198 182 161 284
12.08. 198 178 156 284
13.08. 196 172 148 278
14.08. 202 190 161 280
15.08. 254 250 199 284
16.08. 482* 636 576 473
17.08. 449 620* 641* 563
18.08. 356 428 487 596*
19.08. 300 350 358 434
20.08. 272 300 301 340

430 - stany wody zanotowane o godz. 12:00 w czasie standardowego odczytu;

510*- stany maksymalne zanotowane poza standardowym odczytem: Chałupki - 482 cm o godz. 12:00; Krzyżanowice - 672 cm o godz. 2:00; Racibórz - 650 cm od godz. 3:00 do 7:00; Koźle - 596 cm o godz. 12:00;

     

     Tab. 5. Stany wody na śląskim odcinku Odry w czasie wezbrania w październiku 1939 roku (Jahrbuch für..., 1941)

Dzień Odra
Chałupki Krzyżanowice Racibórz Koźle
[cm]
21.10. 224 227 191 288
22.10. 222 210 208 287
23.10. 220 222 191 290
24.10. 306 342 298 310
25.10. 364 428 442 425
26.10. 348 428 405 420
27.10. 360 410 411 410
28.10. 362 426 436 430
29.10. 342 380 369 437
30.10. 480* 620 574 455
31.10. 456 630* 650* 550*

430 – stany wody zanotowane o godz. 12:00 w czasie standardowego odczytu;

510* – stany maksymalne zanotowane poza standardowym odczytem: Chałupki – 496 cm o godz. 20:00; Krzyżanowice – 672 cm o godz. 4:00; Racibórz – 653 cm od godz. 8:00 do 10:00; Koźle – 550 cm o godz. 12:00;

Rok 1939 był szczególnie wilgotny od maja do października. W dorzeczu górnej Odry bardzo często występowały ulewne deszcze oraz gwałtowne burze. Ich efektem było wystąpienie czterech wezbrań o charakterze powodzi wielkich i katastrofalnych. Pod wodą znalazło się wtedy ponad 150 km2 terenów w obrębie śląskiego odcinka doliny Odry. Niemal przez pół roku terasa zalewowa była stale podtopiona lub silnie uwilgotniona. Taka sytuacja spowodowała duże straty w rolnictwie, głównie na wskutek wymakania traw i zbóż oraz gnicia bulw roślin okopowych. Straty w budownictwie i infrastrukturze techniczej były nieco mniejsze niż w czasie lipcowej powodzi w 1903 roku, mimo że stany wody na Odrze przekraczały lokalnie maksima z 1903 roku. Ograniczenie strat było związane z prowadzonymi na szeroką skalę pracami hydrotechnicznymi, w tym budową Kanału Ulgi w rejonie Raciborza, który mógł odprowadzać nadmiar wód powodziowych poza miasto. Szerokość zalania doliny Odry od Chałupek po Racibórz przekraczała 3 km, zatem była większa niż w czasie katastrofalnej powodzi w lipcu 1903 roku (zał. Mapa zalania doliny).