Powódź w sierpniu 1977 roku miała zupełnie inny charakter niż opisane uprzednio, a zaobserwowane wówczas stany wody należały do najwyższych w XX wieku (tab. 1). Pojawiły się wtedy dwie odrębne fale wezbraniowe rozdzielone ponad dwutygodniowym okresem, z opadami o słabym natężeniu i dwudniowymi okresami bezopadowymi. Fale kolejnych wezbrań miały też złożony kształt. Pierwsze z nich wystąpiło w dniach od 3 do 5 sierpnia i miało wtórną kulminację w części opadającej fali. Drugie, którego kulminacja przeszła w dniach od 24 do 26 sierpnia, charakteryzowało się wyraźną falą wstępną, która była wywołana przez wyprzedzające zrzuty wody ze zbiorników retencyjnych (Szczegielniak, 1979c).

Okres poprzedzający wystąpienie sierpniowych wezbrań cechował się opadami zbliżonymi do średnich z wielolecia. Sumy lipcowe stanowiły od 66 do 99% opadu normalnego dla tego miesiąca (tab. 1). Na stan wilgotności podłoża w dorzeczu górnej Odry tylko nieznacznie wpłynęły deszcze o intensywności do 50 mm x d-1, gdyż w nocy z 26 na 27 lipca, zanotowano je jedynie na niewielkim obszarze leżącym w jej północno-zachodniej części. W tej sytuacji aż do końca lipca stany wody na górnej Odrze i jej głównych dopływach utrzymywały się w strefie stanów średnich i niskich. Zatem lipiec 1977 roku nie należał do miesięcy wilgotnych.

 

Tab. 1. Stany wody na śląskim odcinku Odry w czasie wezbrań w lipcu i sierpniu 1977 roku (Szczegielniak, 1979d)

Dzień
Odra
Chałupki Krzyżanowice Miedonia Koźle
[cm]
30.07. 170 98 173 291
31.07. 202 156 190 293
01.08. 232 218 314 326
02.08. 336 290 385 360
03.08. 592 715* 705 491
04.08. 590* 728 778* 538
05.08. 500 630 762 651*
06.08. 422 455 660 675
07.08. 332 316 463 544
08.08. 294 280 370 375
09.08. 272 246 324 340
10.08. 298 268 338 320
11.08. 336 305 413 370
 
21.08. 405 408 547 465
22.08. 436 430 522 425
23.08. 488 538 674 522
24.08. 576 692 734 552
25.08. 534 665 756 604
26.08. 468 504 702 642
27.08. 412 400 580 577
28.08. 350 320 462 452
29.08. 308 282 375 370
30.08. 288 252 338 350

430 – stany wody zanotowane o godz. 7:00 w czasie standardowego odczytu;

510* – stany maksymalne zanotowane poza standardowym odczytem: Chałupki – 597 cm od godz. 1:00 do 3:00; Krzyżanowice – 745 cm od godz. 15:00 do 17:00; Miedonia – 781 cm od godz. 11:00 do 15:00; Koźle – 690 cm od godz. 23:00 do 1:00;

     Tab. 2. Sumy dobowe i miesięczne opadów na posterunkach w dorzeczu górnej Odry w lipcu i sierpniu 1977 roku (Dyczkowski, 1979)

Dorzecze Posterunek Dobowe oraz   miesięczne sumy opadów
  [mm]
31.07. lipiec 1.08. 2.08. 19.08. 20.08. 21.08. 22.08. 23.08. sierpień
Opawa Cerwena 82,0 - - - - - - 49,0 18,0 -
Ostrawica Ostrawa 30,0 - - - - - - 7,0 11,0 -
Odra Racibórz 32,8 190,6     41,0     16,0   226,5
Opole 36,0 111,0 22,0 24,0 18,4 0,1 11,0 14,0 15,0 149,9

Bezpośrednią przyczyną wezbrania górnej Odry w sierpniu 1977 roku było utworzenie się strefy frontowej biegnącej od rejonu wysp Azorskich aż po Białoruś. Nad Szwecją i Morzem Bałtyckim rozbudował się wówczas głęboki, rozległy oraz bardzo aktywny układ niżowy. Natomiast w rejonie Zatoki Biskajskiej – niż znad Atlantyku. Strefa frontowa rozdzielała bardzo ciepłe i wilgotne powietrze zwrotnikowe od chłodnych mas powietrza arktycznego. Miarą aktywności tego frontu, który przemieścił się nad teren Europy środkowej już 25 lipca, była krótka ale gwałtowna cyklogeneza, której skutkiem było wystąpienie silnego gradobicia oraz huraganowych wiatrów w Wielkopolsce. Wędrówka ciepłych i wilgotnych mas powietrza znad Atlantyku miała nietypową trasę. Układ ten wkroczył na obszar Polski w rejonie Przełęczy Dukielskiej, dwoma ośrodkami niżowymi. Jeden z nich wędrował ku północnemu zachodowi, a w rejonie Warszawy niespodziewanie skierował się na południowy zachód, docierając aż do Opola. Natomiast ruch drugiego ograniczała bariera masywu tatrzańskiego (Dyczkowski, 1979). Opisane układy niżowe spowodowały wystąpienie intensywnych opadów deszczu, głównie w sudeckich zlewniach Odry. Na Śnieżce w ciągu jednego dnia (31 lipca) spadło 149,7 mm deszczu, a w kolejnych dniach (1-2 sierpnia) aż 189,9 mm. Była to pierwsza fala opadów, która doprowadziła do wezbrania rzek w dniach od 3 do 6 sierpnia 1977 roku (rys. 1).

1977 31 2
Rys. 1. Sumy opadów w dorzeczu górnej Odry w dniach od 31 lipca do 2 sierpnia w czasie pierwszej fali wezbrania w 1977 roku (Dyczkowski, 1979):

1 – granica dorzecza, 2 – granica państwa, 3 – granica województwa śląskiego, 4 – ważniejsze miasta, 5 – rzeki i zbiorniki wodne

W sierpniu, niemal w całej Europie środkowej i zachodniej, wystąpiły temperatury powietrza znacząco niższe od normy miesięcznej. Temperatury najniższe, nienotowane od 1912 roku, wystąpiły w Madrycie i Lizbonie. Utworzone nad południowo-zachodnią Europą niże przywędrowały nad Polskę, przez Bramę Morawską, bez deformacji pola ciśnień. Niże te, zwłaszcza drugi i trzeci, spowodowały wystąpienie fali opadów rozlewnych trwających od 19 do 23 sierpnia (tab. 2; rys. 2). W pierwszym dniu (19 sierpnia) padało niemal w całym dorzeczu Odry, a sumy dobowe wynosiły od 15 do 40 mm. Po zmniejszeniu się 20 sierpnia intensywności opadów w kolejnym dniu zaobserwowano ponowny ich wzrost. Centrum opadowe objęło wówczas tereny zlewni: Olzy, Osobłogi i Psiny. Opady wygasły 23 sierpnia, lecz w źródłowej części dorzecza Odry zanotowano jeszcze 30-40 mm deszczu.

      1977 19 22
Rys. 2.
Sumy opadów w dorzeczu górnej Odry w dniach od 19 do 22 sierpnia w czasie drugiej fali wezbrania w 1977 roku (Dyczkowski, 1979):

1 – granica dorzecza, 2 – granica państwa, 3 – granica województwa śląskiego, 4 – ważniejsze miasta, 5 – rzeki i zbiorniki wodne

Z zestawionego w tabeli 1 przebiegu stanów wody na Odrze oraz na jej dopływach, a także z kształtu hydrogramów stanów wody wynika, że terminy kulminacji w dopływach wyprzedzały kulminację na Odrze (rys. 3). Przyspieszyło to wystąpienie wysokich stanów w korycie rzeki głównej. Wezbrane wody Odry natrafiały na wypełnioną wodą dolinę, a w efekcie nie dochodziło do spłaszczenia fali. Wnikliwa analiza wykazała, że zmiany kształtu fali pierwszego wezbrania na odcinku Odry od granicy państwa do Koźla nie zachodziły jednakowo. Od przekroju w Chałupkach do Koźla obserwowano transformację fali wezbrania. Krzywa propagacji fali była coraz bardziej stroma, a krzywa opadania bardziej płaska. Poniżej Krapkowic, na skutek wyprzedzającego dopływu wód Osobłogi oraz obwałowania koryta Odry, transformacja ta została zahamowana i parametry fali nie uległy przekształceniom (rys. 3).

 1977

Rys. 3. Przebieg stanów wody na śląskim odcinku Odry w czasie wezbrania w sierpniu 1977 roku (Rocznik hydrologiczny...,1979)

Interesujące jest spostrzeżenie wynikające z analizy letnich wezbrań powodziowych na górnej Odrze. Dla odcinka Odry od Miedoni do Raciborza stwierdzono, że w latach 1901-1975 pojawiały się często wstępne wezbrania, które poprzedzały główną falę o 3 do 6 dni (Szczegielniak, 1979c). W tej sytuacji, po dłuższym okresie bezopadowym w miesiącach letnich, wystąpienie nawet niezbyt wysokiej fali wezbrania może być sygnałem zapowiadającym dużą kulminację. Z przeprowadzonych analiz statystycznych wynika także, że największe wezbrania na górnej Odrze występowały najczęściej po dłuższym okresie niskich przepływów. Nie stwierdzono jednak korelacji między przepływem początkowym wezbrania a kształtem krzywej wznoszącej wezbrania zasadniczego (Szczegielniak, 1979c).

Oceniając przebieg stanów wody i przepływów w czasie wezbrań w sierpniu 1977 roku można zauważyć, że czas kulminacji między kolejnymi szczytami fal prawie nie zmieniał się na całej długości Odry. Czas ten wynosił około 20 dni. Obydwie fale miały też bardzo strome gałęzie wznoszące. W Chałupkach w ciągu 24 godzin stan wody podniósł się wtedy o 262 cm, a w drugim wezbraniu o 196 cm w ciągu 10 godzin. Na wodowskazie w Miedoni maksymalny wzrost stanów wody osiągał 35 cm na godzinę. Jednocześnie czas trwania kulminacji fali był bardzo długi i dla poszczególnych posterunków wodowskazowych wynosił:

  • w Chałupkach – 6 godzin w czasie I wezbrania i 7 godzin w czasie II,
  • w Miedoni – 11 godzin w czasie I wezbrania i 12 godzin w czasie II,
  • w Koźlu – 5 godzin w czasie I wezbrania i 11 godzin w czasie II (zał. Mapa zalania doliny).

Wielkość i zakres szkód wywołanych powodziami w 1977 roku jest nieporównywalna ze stratami spowodowanymi przez wszystkie powodzie w latach 1958-1976. W okresie tym wystąpiło w dorzeczu górnej Odry sześć wielkich wezbrań, które wyrządziły straty materialne na łączną kwotę około 1,0 mld zł. W tamtych latach zalewana była głównie dolina Odry. Natomiast sierpniowa powódź w 1977 roku miała miejsce zarówno w dolinie Odry, jak i w dolinach jej dopływów. Na Bierawce, Małej Panwi, Prudniku, Osobłodze i innych mniejszych ciekach zanotowano wtedy najwyższe stany wody od końca XIX wieku. Zarejestrowane straty powodziowe wniosły aż 1,6 mld zł, w tym straty w rolnictwie – 0,9 mld zł. Z zestawienia szkód i strat prowadzonego przez komitety przeciwpowodziowe wynika, że w dolinach rzek zostały wtedy zalane tereny o powierzchni 530 km2, w tym powierzchnia zalania dolin dopływów Odry – ponad 280 km2. Z przeprowadzonej analizy strat wynika również, że największe szkody dotyczyły rolnictwa. Stanowiły one prawie 55% ogółu strat powodziowych. Wezbrane wody rzek i potoków zniszczyły lub uszkodziły liczne budowle i urządzenia hydrotechniczne, drogi i mosty oraz budynki mieszkalne i gospodarcze.

Dla całego obszaru dorzecza górnej Odry nie są dostępne szczegółowe opisy i zestawienia strat rzeczowych i finansowych, wywołanych sierpniowymi powodziami w 1977 roku. Istnieją jedynie dane dla ówczesnego województwa opolskiego (Powódź na opolszczyźnie..., 1979). Straty w rolnictwie związane z rozmyciem lub zamuleniem i zapiaszczeniem gleb objęły 250 km2 gruntów ornych i 200 km2 użytków zielonych. Zalane lub podtopione zostały 1 564 gospodarstwa, a ilość uszkodzonych lub zniszczonych budynków wyniosła 5 974. Dwie fale wezbraniowe uszkodziły 20 km wałów przeciwpowodziowych oraz 104 budowle i urządzenia hydrotechniczne, 75 mostów na drogach lokalnych i 22 na drogach krajowych i wojewódzkich.