Powódź w sierpniu 1985 roku została spowodowana intensywnymi opadami deszczu, które wystąpiły w dniach od 6 do 10 sierpnia i objęły niemal całe dorzecze Odry (rys. 1). Skutkiem czterodniowych opadów deszczu było uformowanie się dużej fali wezbrania, która na opisywanym odcinku koryta Odry znacznie przewyższała stany wody zaobserwowane w czasie sierpniowej powodzi w 1977 roku. Kulminacyjne stany wody na górnej Odrze przekraczały w wielu przypadkach najwyższe z obserwowanych w XX wieku. Wprawdzie w Chałupkach kulminacja fali w dniu 9 sierpnia 1985 roku była niższa o 13 cm od absolutnego maksimum z 11 lipca 1903 roku, to jednak jej wysokość przekraczała aż o 53 cm kulminację z sierpnia 1977 roku. Natomiast w Miedoni zanotowano absolutne maksimum stanów wody, które przekroczyło dotychczasową kulminację z lipca 1939 roku o 28 cm (Harasimiuk i in., 1988). Sytuacja hydrologiczna, jaka wystąpiła na górnej Odrze w czasie tego wezbrania, była efektem rozmieszczenia centrów opadowych, które spowodowało nałożenie kulminacji fal wezbrań na Ostrawicy, Opawie i Olzie na wezbranie uformowane w korycie Odry.

Główną przyczyną wystąpienia powodzi w sierpniu 1985 roku była niekorzystna sytuacja hydrologiczno-meteorologiczna na obszarze dorzecza górnej Odry. W okresie od 27 lipca do 5 sierpnia, czyli poprzedzającym jej wystąpienie, na obszarze dorzecza górnej oraz środkowej Odry zanotowano opady deszczu o sumach dochodzących do 40 mm. W dniu 6 sierpnia, bezpośrednio poprzedzającym wezbranie, stany wód na większości dopływów Odry znajdowały się w strefie stanów niskich. Na Odrze niskie stany występowały głównie w korycie nieskanalizowanym, czyli od Chałupek do Kędzierzyna-Koźla. Notowano również niskie poziomy wód gruntowych, które układały się poniżej średnich z wielolecia 1951-1980.

Sytuacja pogodowa w okresie poprzedzającym wezbranie była skutkiem szybkiego wtargnięcia nad obszar zachodniej, południowo-zachodniej i środkowej Europy powietrza polarnomorskiego znad Morza Norweskiego i dużego potencjału ciepła nad pozostałymi obszarami Europy. Nad północnymi Włochami powstał wtedy układ niżowy, który przemieszczał się na północ przez Austrię, wschodnią Słowację aż po okolice Lwowa. Ominąwszy Bramę Morawską podążył on dalej na wschód wzdłuż Karpat, napływając nad obszar Polski. Niż ten przemieszczał się dalej na północ, przechodząc w stan prawie stacjonarny (Dubicki, 1988; Harasimiuk i in., 1988; Kłębek i in., 1988; Monografia powodzi..., 1988). W dniach 7 i 8 sierpnia układ ten spowodował intensywne deszcze nad Polską południową i środkową. Obszar maksymalnych opadów, których dobowe sumy przekroczyły znacznie normę dla sierpnia, objął znaczną część dorzecza górnej i środkowej Odry. Szczególnie intensywne deszcze zanotowano w Górach Odrzańskich i w Beskidzie Śląskim (rys. 1; tab. 1). Dodatkowym czynnikiem, który przyczynił się do wzmożonych opadów w sierpniu 1985 r. była duża prędkość wiatru, która wpłynęła na tempo przemieszczania się frontów atmosferycznych.

1985 8
Rys. 1. Sumy opadów dniach od 6 do 10 sierpnia, w czasie wezbrania na górnej Odrze w 1985 roku (Monografia powodzi..., 1988):

1 – granica dorzecza, 2 – granica państwa, 3 – granica województwa śląskiego, 4 – ważniejsze miasta, 5 – rzeki i zbiorniki wodne

Opisana sytuacja synoptyczna, a przede wszystkim rozmieszczenie i przebieg opadów atmosferycznych spowodował uformowanie się jednego z największych wezbrań na górnej Odrze w drugiej połowie XX wieku. Pierwsze ostrzeżenie o wystąpieniu intensywnych opadów deszczu i przyborze wody w rzekach otrzymano już 6 sierpnia 1985 roku o godzinie 12:00 (Dubicki, 1988). Kolejnego dnia opady objęły całe dorzeczegórnej i środkowej Odry z najwyższą koncentracją w szerokim pasie, przebiegającym od Brna przez zlewnie górnej i środkowej Baryczy i dalej na północ aż po Gdańsk. W tym dniu opady zarówno po stronie czeskiej, jak i polskiej mieściły się w zakresie od 42,0 do 83,1 mm. Już 8 sierpnia odnotowano najwyższą intensywność opadów, a ich sumy dobowe sięgały od 31,6 do 137,7 mm po stronie czeskiej i od 36,4 do 122,1 mm po stronie polskiej dorzecza. Łączne sumy opadów w dorzeczu górnej Odry w okresie od 6 sierpnia do 10 sierpnia 1985 roku zarówno po stronie czeskiej, jak i polskiej wynosiły od 104,4 do 282,8 mm (rys. 1). Sumy miesięczne deszczu na posterunkach zlokalizowanych w dorzeczu górnej Odry stanowiły w tym okresie od 236% (Istebna) do 318% (Cieszyn) opadu normalnego dla sierpnia (tab. 1).

Tab. 1. Sumy dobowe i miesięczne opadów deszczu na posterunkach w dorzeczu górnej Odry w sierpniu 1985 roku (Dubicki, 1988)

Posterunek Suma
  opadów
  od 27.07. do 05.08
Sumy dobowe opadów
  [mm]
Suma opadów za okres od 06 do 10.08. Suma opadów
  w sierpniu 1985
Opad normalny dla sierpnia Stosunek sum sierpniowych do opadu normalnego
         
[mm] [%]
Pradziad 39,2 43,0 49,2 14,7 7,5 153,6
Cervena 29,8 42,0 19,7 11,8 13,1 116,4
Lysa Hora 9,6 83,1 137,7 46,3 6,1 282,8
Ostrawa 31,6 52,5 31,6 14,1 5,0 134,8
Stecówka 34,8 0,7 60,1 122,1 15,7 7,3 205,9 344,3 124,0 277
Kubalonka 40,9 1,0 63,5 78,6 15,6 7,0 165,7 316,3
Istebna 40,2 0,0 52,2 67,5 10,4 10,7 140,8 276,3 117,0 236
Cieszyn 81,8 6,5 81,0 97,0 16,5 6,7 207,7 321,6 101,0 318
Racibórz 88,1 26,7 42,0 19,4 10,2 6,1 104,4 180,5 76,0 237
Jarnołtówek 22,1 37,8 49,5 36,4 17,1 5,2 146,0 256,6 91,0 282
Opole 33,2 30,1 48,3 36,6 15,3 1,6 131,9 189,4 72,0 263
Prudnik 25,8 39,6 36,3 29,9 14,6 14,3 134,7 78,0
Olesno 15,4 9,9 45,8 43,2 12,6 8,0 119,5 173,2 64,0 271
Głubczyce 28,5 37,5 32,1 13,1 3,6 114,5 181,1 76,0 238

 

Wynikiem opadów deszczu w dniach od 6 do 10 sierpnia 1985 roku był wzrost stanów wód prawie na wszystkich rzekach dorzecza górnej i środkowej Odry. Przybór wody rozpoczął się 6 sierpnia w godzinach wieczornych i trwał do 9 sierpnia. W pierwszym dniu wezbrały lewostronne dopływy Odry, leżące poza opisywaną częścią dorzecza. W dniu 7 sierpnia rozpoczął sie gwałtowny przybór wody na górnej Odrze, spotęgowany dodatkowo bardzo wysokimi opadami w dniach 7 i 8 sierpnia w czeskiej części dorzecza. Zanotowany w Miedoni wzrost stanu wody w stosunku do wyjściowego wyniósł około 600 cm (Dubicki, 1988). W przekroju wodowskazowym Chałupki, stan wody gwałtownie wzrósł z 214 cm w dniu 7 sierpnia do 548 cm dzień później (Harasimiuk i in., 1988). Tak wysoki przyrost stanów wód wynikał z intensywnych opadów oraz z nałożenia się fal powodziowych dwóch rzek: Odry i Olzy. Nastąpiło przekroczenie absolutnego maksimum: w Miedoni o 23 cm, w Krzyżanowicach o 1 cm, a w Oławie o 12 cm (Dubicki, 1988).

Fala wezbraniowa z czeskiej części dorzecza Odry osiągnęła kulminację w Chałupkach 9 sierpnia. Już o godzinie 10:00 została ona zdecydowanie wzmocniona falą Olzy, która miała swoją kulminację w Cieszynie o godzinie 1:00 tego samego dnia. W wyniku tej sytuacji, poniżej ujścia Olzy, na Odrze ukształtowała się fala wezbraniowa, wyższa od zaobserwowanych zarówno w XIX, jak i XX wieku (Szczegielniak, 1988). W Chałupkach stan wody wynosił 662 cm, w Krzyżanowicach - 832 cm, a w Miedoni - 838 cm (tab. 2). W Miedoni poziom wody był dodatkowo podwyższony wskutek wybudowania lokalnych wałów przeciwpowodziowych. Po osiągnięciu kulminacji woda w Chałupkach zaczęła opadać i 13 sierpnia jej stan na tym wodowskazie osiągnął 398 cm, czyli znalazł się poniżej stanu alarmowego wynoszącego 400 cm (Harasimiuk i in., 1988). W górnym odcinku Odry (do Koźla) w 1985 roku dobowe przyrosty stanów wody dochodziły do 1 m i osiągały poziomy nienotowane od 1903 roku. W dół rzeki omawiana fala ulegała spłaszczaniu i od przekroju w Koźlu stany wody były już zbliżone do maksymalnych stanów z 1977 roku (rys. 2).

Tab. 2. Kulminacyjne stany i przepływy wody na górnej Odrze w czasie wezbrania w sierpniu 1985 roku (Dubicki, 1988)

Wodowskaz Stan maksymalny
  [cm]
Rok Stan
  alarmowy
  [cm]
Stan
  maksymalny
  w sierpniu
  [cm]
Data i godzina Przepływy
  maksymalne
  Qmax
 
[m3 x s-1]
Przekroczenie stanu
  alarmowego
  [cm]
Chałupki 675 1903 400 662   1 100 262
Krzyżanowice 779 1902 550 832   1 240 282
Miedonia 810 1939 550 838   1 425 288
Koźle 818 1903 450 776
  1. :00
1 155 326

    1985
Rys. 2. Przebieg stanów wody na górnej Odrze w czasie wezbrania w sierpniu 1985 roku (Harasimiuk i in., 1988)

Zasadniczą przyczyną wystąpienia powodzi w sierpniu 1985 roku była sytuacja hydrologiczno-meteorologiczna, to na zalanie znacznych powierzchni doliny Odry wpływ miał również zły stan zabudowy hydrotechnicznej. Podkreślić należy fakt, że właściwie utrzymywane i użytkowane budowle hydrotechniczne spełniły swoje funkcje zabezpieczające. Na wielu odcinkach Odry urządzenia hydrotechniczne nie pozwoliły na zalanie lub ograniczyły skutki zalewów, poprzez wykorzystanie obszarów niezamieszkałych o niskiej wartości gospodarczej na poldery. Natomiast stan obwałowania Odry, od granic z Republiką Czeską aż po ujście Nysy Kłodzkiej i dalej do Wrocławia, był wysoce niezadawalający. Wały, w większości stare (nawet stuletnie), miały nieodpowiednie parametry. Szczególnie w górnym biegu były często odcinkowe, porośnięte drzewami i krzakami. Jedynie na terenie województwa śląskiego, od miejscowości Dębicz do miejscowości Turze po stronie prawej Odry oraz od Raciborza po Miedonię po stronie lewej, były nowe obwałowania o wymaganych parametrach. Przyczynami zalania doliny Odry były również brak właściwej retencji w zbiornikach wodnych w Czechach przy bardzo wysokiej fali wezbraniowej, niespotykanej od 1903 roku, oraz odpowiednio wysokich wałów przeciwpowodziowych i niedokończona budowa nowych wałów w miejscowościach Ciechowice i Turze.

W wyniku wymienionych braków, wezbrane wody Odry przerwały na lewym brzegu filar ochronny w Roszkowie i Tworkowie, zalewając żwirownię a następnie użytki rolne. Na prawym brzegu woda przelała się przez wał w Kamieniu i Olzie, a następnie przerwała go, zalewając kolejne żwirownie oraz znaczny obszar terenów rolnych. Poniżej Raciborza nowe wały oparły się powodzi, jednak zostały zalane tereny na prawym brzegu, na skutek pozostawienia przerw w wałach i niewykonania pompowni Ciechowice i Turze. Na lewym brzegu w rejonie wsi Laski, Grzegorzewice i Sławki, gdzie wały były niskie (klasa IV), woda zalała znaczne tereny rolne. W dolinie Odry, poniżej ujścia Rudy (mimo funkcjonowania na tej rzece zbiornika zaporowego) woda wystąpiła z brzegów, bowiem zbiornik ten nie posiadał rezerwy powodziowej (Kosowski, Staniszewski, 1988).

Ocenia się, że straty materialne w opisywanej części dorzecza górnej Odry wyniosły około 3 mld zł. Na wielkość zaistniałych szkód duży wpływ miał okres wystąpienia wezbrania, bowiem większość zbóż i traw nie została jeszcze skoszona, nie został również zebrany niemal cały areał roślin okopowych. Według Monografii powodzi... (1988) straty materialne w rolnictwie wyniosły około 0,8 mld. zł. Obejmowały one wartość zniszczonych upraw oraz zamulonej lub rozmytej warstwy gleby. Na pozostałe straty złożyło się podtopienie lub zalanie niemal 5,5 tys. budynków mieszkalnych i gospodarczych, zniszczenie lub uszkodzenie 58,7 km wałów przeciwpowodziowych oraz 414 km dróg lokalnych i krajowych. Wezbrane wody Odry i jej dopływów poważnie uszkodziły 27 budowli hydrotechnicznych oraz 4 mosty na drogach krajowych i 329 na drogach lokalnych (zał. Zalanie doliny Odry w 1985 roku).