Powódź w 1813 roku. Wezbranie, które wystąpiło w ostatniej dekadzie sierpnia 1813 roku zostało zaliczone do trzech największych w dorzeczu górnej Odry w XIX wieku. Wystąpiło ono po kilkudziesięcioletnim okresie gorących i suchych lat oraz podobnej sekwencji długich i bardzo mroźnych zim, obfitujących w opady śniegu. W zlewni Odry dominowały wtedy wezbrania roztopowe o charakterze dużych i zwyczajnych, nieznacznie przekraczających wody brzegowe koryta Odry. Jedyną powodzią o charakterze katastrofalnym było wówczas wezbranie roztopowe w kwietniu 1785 roku. Wspomniany okres posuszny dominował na Dolnym i Górnym Śląsku przez 76 lat, czyli od czasu pamiętnej powodzi, trwającej od 10 maja do 22 lipca 1736 roku.

Wezbranie, które wystąpiło w dniach 27-30 sierpnia 1813 roku było spowodowane sytuacją synoptyczną dość typową dla terenów południowej i południowo-zachodniej Polski, wywołującą bardzo intensywne opady deszczu. Dokładne ustalenie przebiegu zjawisk, które wtedy występowały nie jest możliwe, bowiem materiał obserwacyjny z początków XIX wieku jest bardzo ubogi. Także trwające wówczas wojny napoleońskie nie sprzyjały prowadzeniu obserwacji i badań pogody. Na podstawie nielicznych zachowanych źródeł, głównie pomiarów temperatury i ciśnienia oraz wizualnych szacunków wysokości opadu próbowano zrekonstruować sytuację meteorologiczną w czasie powstawania powodzi, a więc w sierpniu 1813 roku (rys. 1). Nad Europą zachodnią zalegał od połowy sierpnia układ wyżowy z ośrodkiem nad środkowymi Niemcami. Według G. Hellmanna i G. Elsnera, (1911) w nocy z 21 na 22 sierpnia wtargnęły na obszar ówczesnych Prus wschodnich i Księstwa Warszawskiego bardzo chłodne masy powietrza polarno-morskiego. Spowodowało to swoiste nawarstwienie się kilku układów niżowych w taki sposób, że utworzyły one swoisty „worek” na obszarze od północno-zachodnich Węgier po Zatokę Fińską. Doprowadziło to do powstania układu niżowego o rzadko spotykanej głębokości. Na styku bardzo chłodnych i wilgotnych oraz wilgotnych i ciepłych mas powietrza utworzył się niezwykle aktywny front atmosferyczny. Z zachowanych opisów o lokalnych „wylewach strug deszczu z chmur” wynika, że tworzyły się liczne komórki burzowe powodujące kilkugodzinne, intensywne opady deszczu. Z szacunkowych danych wynika, że obserwowane w tym czasie opady, tylko w obrębie terenów nizinnych i pogórskich, mogły wynosić 150-200 mm w ciągu 48 godzin (Hellman, Elsner, 1911, Mann, 1905; Fischer, 1915). Strefa intensywnych opadów deszczu obejmowała w dniach 24 i 25 sierpnia tereny zlewni górnej Wisły (centralne Karpaty i Pogórze Karpackie oraz Wyżynę Krakowsko-Częstochowską). Od 26 sierpnia strefa opadów objęła rejon Beskidu Morawskośląskiego i Gór Oderskich, a w dniach 27 i 28 sierpnia front przesunął się w kierunku zachodnim nad obszar wschodnich i środkowych Sudetów i Pogórza Sudeckiego. Nieco inne poglądy na pochodzenie układów niżowych generujących powódź w 1813 roku ma J. Fischer (1915). Twierdził on, że ówczesne centra niżowe były pochodzenia śródziemnomorskiego i wędrując znad północnego Adriatyku nad Zatokę Fińską nawarstwiały się, tworząc głęboki układ.

 

1813 rys1png
 Rys. 1. Sytuacja synoptyczna w środkowej Europie w czasie powodzi w sierpniu 1813 roku (Fisher, 1907):

1 – miejsca występowania intensywnych opadów, 2 – stopień zachmurzenia nieba, 3 – kierunek napływu mas powietrza, 4 – izobary w mm Hg.

 

Z zachowanych materiałów obserwacyjnych wynika, że na przebieg katastrofalnej powodzi w sierpniu 1813 roku, poza intensywnymi opadami deszczu o charakterze gwałtownych ulew, miała także wpływ sytuacja hydrologiczna w obrębie górnej i środkowej części dorzecza Odry. Na obszarze tym, już od połowy czerwca występowały intensywne opady deszczu, które z krótkimi przerwami utrzymywały się aż do początków sierpnia. Spowodowały one wysokie uwilgotnienie gruntu oraz napełnienie koryt rzek i potoków do stanu wody brzegowej, nie tylko w rejonach górskich, ale również na obszarach Wyżyny Śląskiej i Równiny Opolskiej. Po wystąpieniu w dniach 26-27 sierpnia wysokich opadów w źródłowej części dorzecza Odry, stany wód rzek i potoków gwałtownie wzrosły, osiągając nienotowane od 1736 roku wysokości (rys. 2). Czas przemieszczania się fali powodziowej w sierpniu 1813 roku na odcinku Racibórz-Wrocław był o ponad jedną dobę krótszy od czasu przebiegu fal powodziowych, wywołanych przez opady o charakterze ulewnym, które wystąpiły od końca XIX wieku do czasów współczesnych. Kulminacja fali powodziowej w dolinie Odry w opisywanym okresie wystąpiła: w Raciborzu – 27 sierpnia rano, a w Koźlu – 27 sierpnia wieczorem (zał. Mapa zalania doliny).

 

1813
Rys. 2. Przebieg stanów wody w [cm] na śląskim odcinku Odry w czasie sierpniowego wezbrania w 1813 roku (Der Oderstrom..., 1896; Mann, 1905; Fisher, 1907)

1 – śluza górna, 2 – śluza dolna, 3 – obserwowane stany wody w czasie wezbrania